Oma Mua

Ainehistoja livvinkarjalan murtehella

Karjalaisien elämäntavat

Šuuri pyykinpešu. I. K. Inhan Vienan Karjalašša otetušša kuvašša näkyy, kuin naini pešöy vuatteita – hiän nousi korvoh ta talluau vuatteita jaloilla. // Kirjuttajat: I.K. Inha

Nouštuon ielläh jokie ylöš šiula vaštah tullah jo oikiet karjalaiset kylät. Mitä loitommakši Venyäheltä, šitä vähempi kuuluu venäläini pakina. Eryähissä šuurissa kylissä, missä eletäh venäläiset virkamiehet, vielä voit löytyä venäjyä malttajie karjalaisie, kyšellä heitä mistänih ta oštua mimmoistanih ruokua. A pienissä kylissä šemmoista ihmistä on vaikieta löytyä ta još matkalaini ei varuštan riittäväšti eväštä matkah, niin hiän voit jiähä nälkäh. Tietyšti, šemmosissa tapahukšissa voit ymmärtyä toini toisiena eryähien merkkien avulla.

Niin yksi matkuaja tahto oštua lampahanlihua eryähäššä šyrjäkyläššä. Hiän pitälti yritti šelittyä karjalaisilla, jotta hänen pitäy oštua lampahanlihua, ka hyö mitänä ei ymmärretty. Loppujen lopulta matkamieš tokati esittyä havainnollisešti, mitä hänen tarviččou: hiän laškeutu kontamaisillah ta miäki kuin lammaš “Mää”! Karjalaiset nakreuvuttih ta tuotih hänellä lihua…

Keški-Karjalašša jo tuntuu Šuomen vaikutuš. Eniten še vaikutuš näkyy talojen rakentamisešša. Uušie taloja rakennetah šuomelaisen mallin mukah: talo, kumpasešša eletäh iče isäntäväki, rakennetah erikseh liäväštä ta aina mualatah muššanruškieh värih. On ni aitoja karjalaisie rakennukšie. Niijen erikoisuona on še, jotta joka talon kylellä on lisärakennuš, mi muissuttau venäläistä “šivupirttie”. Piäovi aina luajitah šiinä lisärakennukšešša. Pohattojen kakšikerrokšisien ta värjättyjen talojen kešen šeisotah vanhat pirtit, kumpasien šeinissä on vain yksi pieni ikkuna.

Varakkahissa taloissa luajitah kakši huonehta: keitinpirtti ta korničča, missä otetah vaštah vierahie. Keittijöššä ašetetah šuuri kömpelö kiukua. Kiukuanšuušša luajitah pieni piisi. Šitä lämmitetäh huomenekšella, päivällä ta illalla, konša pitäy keittyä kahvie tahi rokkua. Iltasin še on ni valonlähtehenä. Šitä varoin piisi luajitah kiukuan etunurkašša, jotta valo levieis koko pirttie myöten. Etušeinän kešellä on stola, kumpasešša päivällissetäh ta illallissetah. Šeinih on kiinitetty skammit.

Ulkopuolelta talot voijah näyttyä melko kaunehilta. Ka šiämeššä ne ollah likaset ta talvella hyvin vilut. Ka keštäjät karjalaiset ei varata kylmyä, šentäh kun on jo totuttu. Talviaikana voit tavata pihalla karjalaisie, kumpaset aššutah kylyštä adamin puvušša, vaikka šattuu olomah ni melko kova pakkani. Köyhät kyläläiset koko talvet kävelläh ilman šuappaita jalašša vain yhet villašukat, kumpasih on ommeltu nahkapohjat. Šemmosissa šukissa monet opaštujatki koko talvet käyväh kouluh.

Ta neki, ket tullah šuappaissa, otetah ne pois jalašta ta juoššah pihalla šukkasillah äšen kovalla pakkasella. Karjalaisien tavallisina jalaččiloina kuin talvella, niin ni kešällä ollah upakat ili kenkät (koukkukärkiset nahkašuappuat, kumpasien pohjissa on šama nahka, mi šiäryštöissäki). Vanutettuja šuappaita käytetäh hyvin harvoin.

Miehien pukuna on paita, kumpasen piällä pannah liivi ta šen piällä takki. Välttämättömänä korissukšena on vualiepankani puikko, mitä ket’t’ulla kiinitetäh pukšuih. Kešällä piähä pannah šliäppä, a talvella lakki.

Karjalaiset naiset šuoriuvutah šamoih koštoloih, kuin ni venäläiset. Neiččyöt šivotah kaitani kaklapaikka piähä ta šen piällä paikka. Miehelläolijat naiset paikan alla šivotah šuuri kaklapaikka. Eryähät nuoret naiset pannah korkie piänauha, mi on ieštäpäin merkattu kullalla.

Šuurin oša karjalaisie käyt tienestillä Šuomeh. Šielä hyö myyvväh eri tavaroja. Aletah erilaisista pienistä esinehistä: muila, nieklat, oraset ta niin ielläh. Otetah enšin vähän tavarua, hyövyllisešti myyvväh še, oššetah enemmän ta tuaš laukkuriloina kävelläh šuomelaisie kylie pitin. Niin karjalaiset aletah šujuvašti kauppuamah. Monet heistä alettih laukkuriloina, a nyt jo pietäh Šuomešša omie kauppoja muutomissa kaupunkiloissa. Eryähät ruatah kauppa-apulaisina šuomelaisien kupčojen tahi omien karjalaisien luona.

Ka ei jokahisella onnissu kaupata hyvin ta tulla iččenäisekši kupčakši. Monet eletäh Šuomešša ta tienatah vain leipäh, a kotih jätetyt kokonaiset perehet ušeičči nähäh nälkyä.

Karjalašša on pahoin kehitetty muanviljely. Alovehella on kivini mua ta mieli valmistua šitä kynnökšekši pitäy panna kaikki voimat, jotta raivata pellošta kivet. Melkein joka mua-alan lähellä, missä on kylvetty vil’l’ua, voit nähä pellolta raivattuja kivitukkuja. Uušie raivaukšie järješšetäh hyvin vähän ta äšen šitä ennein valmissetut pellot on jiäty hoitamatta, šentäh kun heposien puuttehen takie pellon muokkauš on kallis. Niin, esimerkiksi, Karjalan Uhtuo-keškikyläššä kolmehšatah pihah on vain 25 hevoista. Tietyšti kevätkylvönä heposet voijah olla kallehet, šentäh monet ei ni muokata omie mua-aloja. Eryähät heposen puuttehen takie kiännetäh muata kuokalla ruista ta osrua varoin. Leipyä kašvau hyvin vähän ta kohta šitä pitäy jo tuaš oštua.

Muan paha muokkauš riippuu šiitäki, jotta miehet Šuomešta tultuon on melkein kokonah vierauhuttu ruumihillisešta vaikiemmašta ruavošta. Kellä ei onnistun kauppahommat, niin hyö jouvutah elämäh koissa ta pärjyämäh kotitöissä. Ka kotihommat männäh pahoin, šentäh kun hiän ruatohki mänöy etenkehaten. Hiän pahoin muokkuau muata, hänellä kašvau vähän leipyä, šentäh monet eletähki hyvin köyhäšti.

Naiset toičči luajitah miehien töitä, esimerkiksi, kevyällä kiännetäh muata. Talvella hyö ruatah vähän. Harvoin konša niät karjalaisen naisen ompelukšen tahi tikutukšen kera. Hyö tikutetah ičellä vain villašukkie ta kintahie, a virkata mimmoistanih prošvua tahi merkata mitänih kankahalla melkein ei šuateta. Vain eryähät, ket oltih Šuomešša, tullah hyviksi ompelijiksi. Muutomalla pohatalla isännällä on tikutuškoneh, kumpasella voit luatie paitoja, liivijä, pušeroja, šukkie ta niin ielläh, ka šemmosie on hyvin vähän.

Miehet, ket jiähäh kotih, ruatah mečänkuatajina ta uittomiehinä šekä mečäššetäh. Tukinuittoh männäh vain eryähät, šentäh kun še työ ei tuo äijän elinkeinuo. A mečäššetäh melkein kaikki miehet. Tapetah erilaisie meččälintuja, a toičči ni elukkoja (hirvijä). Kaikkie šitä käytetäh vain omie tarpehie varoin.

Huomattavana hommana on kalaššuš. Kalua pyyvvetäh järvilöissä (kumpasie Karjalašša on hyvin äijän) nuotalla, merralla, verkolla.

Kaččomatta järvien kyllyöh, kalaššuš niise on melko pahoin kehitetty, šentäh kun šitä tienestie hommatah naiset. Hyö ei voija äšen varuštua riittäväšti kalua ičellä talvekši.

M. B-kov

(Venäjän Pohjoista tutkijan Arhankelin Šeuran šanomat, nro 3, 1913)


Istorijan toista ošua lukekkua Oma Mua -lehen nro:šša 15

 

Lisyä kommenti

Luokkaukšie, kanšallista pahantahtoisuutta šekä VF:n lakien vaštasien toimien kehotušta šisältäjät viestit poistetah šivuilta!

Kommentit: *
Šiun nimi: *